SUKU, SAKO, PUSAKO

Oleh Hasanuddin Hasanuddin
Ado tigo konsep nan dasar dalam limbago adat Minangkabau, yoitu suku, sako, pusako. Molah kito urai ciek-ciek.
SUKU
Masyarakaik Minangkabau iduik basuku-suku sacaro matrilineal. suku adolah kasatuan genealogis turun-tamurun, turunan dari sakurang-kurangnyo 6 (anam) generasi, nan dipimpin dek saurang pangulu.
Pado uraian tadaulu (cigoklah https://sako.or.id/tingkatan-kakarabatan/), alah dicuraipapa tingkatan kakarabatan di Minangkabau, yoitu samande, sajurai, saparuik, sakaum, sasuku. Suku-suku nan samo, tapi bamukim di nagari-nagari nan babeda, biaso barasa dari ninik asa nan samo. Hubuangan dakek duo suku atau labih di nagari-nagari nan balainan, nan masih bisa ditunjuakkan ikatan karabaiknyo, disabuik saindu atau balahan.
SAKO
Pangulu, pamimpin sabuah suku, mampunyo gala nan disabuik sako. Sako adolah gala kahormatan sabuah suku nan basipaik turun-tamurun, dari mamak ka kamanakan. Katantuan tun disabuikkan dalam mamangan adaik Minangkabau dalam bantuak pantun:
biriak-biriak tabang ka samak
dari samak ka ilaman
dari niniak turun ka mamak
dari mamak ka kamanakan
Proses pawarisan gala sako dilakukan dalam sabuah upacara adaik, nan disabuik “batagak gala atau batagak pangulu”. Batagak gala sako ado babarapo jenis, yoitu: iduik bakarilaan, mati batungkek budi, mambukak siba baju, padi sarumpun babalah duo, manurunan nan tasangkuik, mambukak nan talipek, atau lainnyo, nan tiok daerah bisa balain pulo penyabutan dan prosesinyo.
PUSAKO
Pusako adolah kakayaan sabuah suku, barupo harato indak bagarak sarupo tanah jo rumah, atau harato-bando bagarak sarupo bendi, oto, jo bando baharago lainnyo.
Kapamilikan harato pusako basipaik kolektif, miliak basamo saluruh anggota kaluarga kaum atau suku, baik laki-laki maupun padusi. Hanyo sajo, hak warih dipacik dek padusi, turun tamurun dari niniak ka anduang taruih ka induak-indua, lalu ka anak padusi. Ado sabab jo karano, Minangkabau manariak katurunan badasa garih induak.
Umanaik nan dipacik arek sajak daulu, harato pusako wajib dipaliharo, dipupuak taruih supayo batambah banyak, dijago supayo batahan sampai akhie zaman. Dek itu, pusako indak buliah digadai apolai dijua. Umanaik itu disampaikan malalui pituah:
Kok indak kamanambah ijan mangurangi
Harato pusako kok dijua indak dimakan bali, digadai indak dimakan sando.
Namun, ado dispensasi untuk manggadai, tapi jo syaraik tun sangaiklah barek, yoitu kalua ditamui 4 (ampek) kaadaan:
- Rumah gadang katirisaN
- Gadih gadang indak balaki
- Mayik tabujua di ateh rumah
- Mambangkik tareh tarandam
Kalau umanaik tun dilangga, mako balaku sumpah sati ninik muyang:
Dikutuk dimakan biso kewi,
ka ateh indak bapucuak
Ka bawah indak baurek
Di tangah digiriak kumbang
Bantuak karakok di ateh batu
Iduik anggan mati tak namuah
Dulu dibedakan duo macam pusako, yoitu pusako tinggi jo pusako randah. Dinamokan Pusako Tinggi karano alah diwarisi babarapo generasi, labiah dari tigo turunan. Pusako Randah barasa dari harato pancaharian nan disepakati diwariskan sacaro matrilineal (garih induak), dan baru balangsuang paliang banyak tigo kali panurunan. Kutiko pusako randah malabihi tigo turunan mako inyo jadi pusako tinggi.
Namun, paralu diingek bahaso kutiko Pamuko-pamuko Minangkabau nan tadiri dari unsur Tigo tungku sajarangan-tigo tali sapilin (ninik-mamak, alim-ulama, cadiak-pandai) alah mambuek pasumpahan “Bukik Marapalam” nan manyatokan Adat basandi syarak-sayarak basandi kitabullah, syarak mangato-adat mamakai (ABS-SBK, SM-AM), mako status Pusako Randah nan barasa dari Harato Pancaharian diperdebatkan. Solusi nan paliang tapek adolah: (1) harato pancaharian dibagi sacaro faraidh dulu, baru (2) kalau dunsanak nan laki-laki nio mahibahkan bagiannyo kauntuak manjago kautuhan keluarga kaumnyo mako baru harato tun bapotensi manjadi pusako randah.
Satantangan harato pancaharian, iyolah harato hasie pancarian sasaurang sacaro surang-surang (individual) atau pasakutuan suami-istri (suarang). Harato warisan nan barasa dari harato pancaharian dibagi manuruik syarak (syariat Islam) nan disabuik faraidh. Pambeda antaro harato pusako jo harato pancaharian adolah dari sisi kapamilikan jo pawarisan. Kapamilikan harato pusako bersifat kolektif dan diwarihkan ka anak-anak padusi manuruik garih induak (matrilineal) dari niniak-ka anduang-ka induak taruik ka anak padusi. Samantaro itu, pawaris harato pancaharian di antaronyo adoloh anak (dari suami istri nan jadi pamiliak) jo proporsi bagian anak laki-laki adolah duo kali bagian untuk anak padusi.
Konsep tantang harato di ateh mancaminkan kasaimbangan antaro nilai individual jo nilai kolektif, manguaikkan filosofi basuku ka induak banasab ka bapak, nan didasari dek nilai-nilai Adat basandi syarak-sayarak basandi kitabullah, syarak mangato-adat mamakai (ABS-SBK, SM-AM), Itilah kaarifan lokal Minangkabau
Bahan bacoan
Hasanuddin. (2023). “Tingkatan Kakarabatan Minangkabau”. Yayasan Sako (https://sako.or.id/tingkatan-kakarabatan/)
Navis, A. A. (1984). Alam Takambang Jadi Guru, Adat dan Kebudayaan Minangkabau. Jakarta: Grafitipers.
Syarifuddin, A. (1982). Pelaksanaan Hukum Waris Islam dalam Adat Minangkabau. Jakarta: Gunung Agung.
