BASUKU KA MANDE, BANASAB KA BAPAK
Oleh Hasanuddin Hasanuddin
Minangkabau mamakai duo sistem kakarabat, yoitu sistem kaluarga batih atau inti (nucleous family) jo sistem kaluarga komunal kaum (matriclan/ extended family). Parpaduan kaduo sistem kakarabatan tun dinyatokan dalam konsep “basuku ka induak banasab ka bapak”.
Struktur kaluarga batih atau inti marupokan ciri kekerabatan patrilineal sadangkan struktur kaluarga komunal atau kaum marupokan ciri kakarabatan matrilineal khas Minangkabau. Jadi, ado duo macam system kakarabatan nan dipakai dek urang Minangkabau, yoitu nan partamo “kaluarga komunal atau kaum” jo nan kaduo “kaluarga batiah atau inti”. Kaluarga komunal atau kaum (matriclan/ extended family) tabantuak manuruik garih mande sadangkan kaluarga batiah atau inti (nucleous family) tabantuak menuruik garih bapak.
Sistem Kakarabatan Basuku ka Mande Banasab ka Bapak
Urang Minangkabau sajak daulu iduik basuku-suku sacaro matrilineal nan disabuik matriclan (matri=mande, clan=kalompok pasukuan). Katantuan adaik Minangkabau dalam iduik basuku, katurunan ditatapkan manuruik garih mande. Dari katantuan nantun, suku surang anak manuruik ka suku mandenyo, baitu sataruihnyo ka ateh atau ka bawah. Dalam kaitan itu, saurang bapak indak tamasuak anggota suku anak-anaknyo, tapi basuku samo jo mandenyo pulo.
Dalam kaluarga basuku-suku tun, nan manjadi kapalo kaluarga tingkek bawah, yoitu samande (kaluarga nan tadiri ateh mande jo anak-anaknyo), adolah mande. Namun, pado tingkatan di ateh itu, kapalo kaluarga adolah adolah mamak. Mamak adolah dunsanak (kakak atau adiak) kanduang atau (kalau indak ado nan kanduang) saanduang, atau labiah jauah tapi tatap sakaturunan atau sakaum. Kalau ado babarapo urang mamak, mako nan dijadikan pamimpin adolah nan tatuo atau nan dituokan.
Pamimpin kaluarga sajurai (tigo generasi: anduang, para mande, sarato jo anak-anaknyo adolah mamak, Pamimpin kaluarga saparuik (ampek generasi) adolah tungganai (nan tatuo atau nan dituokan primus interparest di antaro para mamak). Baitu pulo, pamimpin kaum adolah mamak kaum (primus interparest dari para tungganai) dan pamimpin suku adolah pangulu (primus interpares dari para mamak kaum atau lainnyo).
Sistem kakarabatan nan bantuak itu disabuik basuku ka mandeatau matriclan. Tasabab urang-urang nan sasuku adolah samande, mako sado urang nan ado dalam sabuah keluarga gadang tun disabuik badunsanak sabuah kaluarga. Dek badunsanak mako bapantang saliang mangawini. Tasabab itu pulo, bapak indak sasuku jo bini (mande dek anak-anaknyo) juo jo anak-anaknyo.
Walaupun baitu, qadarullah bapak sadarah jo anak-anaknyo. Ikatan sadarah tun disabuik nasab. Dek tu, nasab ditantukan manuruik garih bapak itu. Sacaro umum, katantuan ikatan kakarabatan manuruik garih bapak itu, kaateh atau kabawah, disabuik banasab ka bapak. Katantuan nasab bapak tun sasuai jo katantuan syarak atau syariat Islam.
Sasuai katantuan syarak, nasab manantukan bagi sasurang nan berhak manjadi wali nikah taradok anak padusi. Indak sah nikah sasaurang anak padusi kalau dinikahkan dek urang nan bukan wali sanasab kecuali wali hakim. Mamak sasuku indak bawenang manikahkan kamanakan padusinyo.
Implikasi lain adolah dalam pawarisan harato pancaharian. Harato pancaharian urang tuo, bapak jo atau mande, diatur menuruik syariat Islam nan disabuik hukum faraidh.
Tali Rahim Jo Tali Nasab
Basuku ka mande mambantuak ikatan atau tali rahim, sadangkan banasab ka bapak mambanuak ikatan atau tali nasab. Tali Rahim adolah tali nan tabantuak dek asal muasal dari rahim nan samo, mangabek sakumpulan urang nan sakaturunan ka dalam kesatuan-kesatuan matriclan kaluarga samande, sajurai, saparuik, sakalum, jo sasuku. Tali nasab mangabek sahimpunan urang nan sadarah, menuruik garih bapak taruih ka ateh. Dengan baitu, sasaurang Minangkabau diikek dengan duo tali kakarabatan, yoitu tali rahim manuruik garih ibu jo tali nasab manuruik garih bapak.
Dalam konteks kahidupan masyarakat Minangkabau, kaduo tali tadi mambantuk hubungan badunsanak sakaum/ sasuku jo hubungan babako. Kaduo hubungan itu tapaliharo, tampak dalam babagai aktifitas baradat sahari-hari, misalnyo kalahiran, perkawinan, kematian, dan lainnyo.
Hubungan kakarabatn basuku-badunsanak jo banasab-babako juo mampunyoi implikasi nan laweh, nan dapek diparatikan kutiko upacara perkawinan, kepemilikan jo pawarisan harato. Dalam upacara pakawinan, nan kawin bukan hanyo surang laki-laki jo surang padusi, tapi adolah duo kaluarga, duo kaum, duo suku, duo nigari bahkan duao banso. Aratinyo, parkawinan manjadi urusan kaum atau keluarga matrilineal. Parkawinan matrilineal itu ditandoi jo ijab-kabul antaro mamak samo mamak. Dalam posisi tun, marapulai jo anak daro hanyolah “duta” dari dua keluarga kaum, duo suku, duo nigari dan duo banso itu.
Walaupun baitu, pernikahan mamak samo mamak alun sah malegalkan pernikahan marapulai jo anak daro. Nikah kaduo mempelai baru sah kalau dinikahkan dek urang nan sanasab jo anak daro. Tegasnyo, nan berhak manjadi Wali nikah dalam sabuah pernikahan adolah ayah atau karabaik nan sadarah dek anak daro, bukan mamak-mamaknyo. Adopun urang-urang nan berhak manikahkan sasauang padusi adolah ayah kanduang, inyiak (ayah dari bapak), sudaro laki-laki ayah, sudaro laki-laki kanduang anak daro, anak laki-laki dari sudaro laki-laki ayah, atau anak laki-laki kanduang.
Implikasi lain adolah dalam pawarisan harato. Di Minangkabau ado duo jenis harato, yoitu harato pusako jo harato pancaharian. Harato pusako adolah miliak kaum, turun-tamurun dari babarapo generasi sabalunnyo, nan diwariskan manuruik garih ibu atau matrilineal. Harato pancaharian adolah harato miliak urangtuo, nan pawarisannyo dilakukan sasuai jo aturan syarak atau syariat Islam. Parbedaan nan mancolok, nan mamacik hak waris harato pusako adolah padusi sadangkan laki-laki hanyo sabateh hak garap atau hak guno. Samantaro itu, katantuan tantang harato pancaharian adolah anak laki-laki mandapek 2 kali bagian anak padusi.
Apo nan terefleksi pado konsep basuku ka ibu banasab ka bapak? Iyolah nilai adat basandi syarak-syarak basandi kitabullah, syarak mangato-adat mamakai.


