BASUKU KA MANDE, BANASAB KA BAPAK
Bagikan:

Oleh Hasanuddin Hasanuddin

Minangkabau mamakai duo sistem kakarabat, yoitu sistem kaluarga batih atau inti (nucleous family) jo sistem kaluarga komunal kaum (matriclan/ extended family). Parpaduan kaduo sistem kakarabatan tun dinyatokan dalam konsep “basuku ka induak banasab ka bapak”.

    Struktur kaluarga batih atau inti marupokan ciri kekerabatan patrilineal sadangkan struktur kaluarga komunal atau kaum marupokan ciri kakarabatan matrilineal khas Minangkabau. Jadi, ado duo macam system kakarabatan nan dipakai dek urang Minangkabau, yoitu nan partamo “kaluarga komunal atau kaum” jo nan kaduo “kaluarga batiah atau inti”. Kaluarga komunal atau kaum (matriclan/ extended family) tabantuak manuruik garih mande sadangkan kaluarga batiah atau inti (nucleous family) tabantuak menuruik garih bapak.

Sistem Kakarabatan Basuku ka Mande Banasab ka Bapak

Urang Minangkabau sajak daulu iduik basuku-suku sacaro matrilineal nan disabuik matriclan (matri=mande, clan=kalompok pasukuan). Katantuan adaik Minangkabau dalam iduik basuku, katurunan ditatapkan manuruik garih mande. Dari katantuan nantun, suku surang anak manuruik ka suku mandenyo, baitu sataruihnyo ka ateh atau ka bawah. Dalam kaitan itu, saurang bapak indak tamasuak anggota suku anak-anaknyo, tapi basuku samo jo mandenyo pulo.  

Dalam kaluarga basuku-suku tun, nan manjadi kapalo kaluarga tingkek bawah, yoitu samande (kaluarga nan tadiri ateh mande jo anak-anaknyo), adolah mande. Namun, pado tingkatan di ateh itu, kapalo kaluarga adolah adolah mamak. Mamak adolah dunsanak (kakak atau adiak) kanduang atau (kalau indak ado nan kanduang) saanduang, atau labiah jauah tapi tatap sakaturunan atau sakaum. Kalau ado babarapo urang mamak, mako nan dijadikan pamimpin adolah nan tatuo atau nan dituokan.

Pamimpin kaluarga sajurai (tigo generasi: anduang, para mande, sarato jo anak-anaknyo adolah mamak, Pamimpin kaluarga saparuik (ampek generasi) adolah tungganai (nan tatuo atau nan dituokan primus interparest di antaro para mamak). Baitu pulo, pamimpin kaum adolah mamak kaum (primus interparest dari para tungganai)  dan pamimpin suku adolah pangulu (primus interpares dari para mamak kaum atau lainnyo).

Sistem kakarabatan nan bantuak itu disabuik basuku ka mandeatau matriclan. Tasabab  urang-urang nan sasuku adolah samande, mako sado urang nan ado dalam sabuah keluarga gadang tun disabuik badunsanak sabuah kaluarga. Dek badunsanak mako bapantang saliang mangawini. Tasabab itu pulo, bapak indak sasuku jo bini (mande dek anak-anaknyo) juo jo anak-anaknyo.

Walaupun baitu, qadarullah bapak sadarah jo anak-anaknyo. Ikatan sadarah tun disabuik nasab. Dek tu, nasab ditantukan manuruik garih bapak itu. Sacaro umum, katantuan ikatan kakarabatan manuruik garih bapak itu, kaateh atau kabawah, disabuik banasab ka bapak. Katantuan nasab bapak tun sasuai jo katantuan syarak atau syariat Islam.

Sasuai katantuan syarak, nasab manantukan bagi sasurang nan berhak manjadi wali nikah taradok anak padusi. Indak sah nikah sasaurang anak padusi kalau dinikahkan dek urang nan bukan wali sanasab kecuali wali hakim. Mamak sasuku indak bawenang manikahkan kamanakan padusinyo.

Implikasi lain adolah dalam pawarisan harato pancaharian. Harato pancaharian urang tuo, bapak jo atau mande, diatur menuruik syariat Islam nan disabuik hukum faraidh.

Tali Rahim Jo Tali Nasab

Basuku ka mande mambantuak ikatan atau tali rahim, sadangkan banasab ka bapak mambanuak ikatan atau tali nasab. Tali Rahim adolah tali nan tabantuak dek asal muasal dari rahim nan samo, mangabek sakumpulan urang nan sakaturunan ka dalam kesatuan-kesatuan matriclan kaluarga samande, sajurai, saparuik, sakalum, jo sasuku. Tali nasab mangabek sahimpunan urang nan sadarah, menuruik garih bapak taruih ka ateh. Dengan baitu, sasaurang Minangkabau diikek dengan duo tali kakarabatan, yoitu tali rahim manuruik garih ibu jo tali nasab manuruik garih bapak.

    Dalam konteks kahidupan masyarakat Minangkabau, kaduo tali tadi mambantuk hubungan badunsanak sakaum/ sasuku jo hubungan babako. Kaduo hubungan itu tapaliharo, tampak dalam babagai aktifitas baradat sahari-hari, misalnyo kalahiran, perkawinan, kematian, dan lainnyo.

    Hubungan kakarabatn basuku-badunsanak jo banasab-babako juo mampunyoi implikasi nan laweh, nan dapek diparatikan kutiko upacara perkawinan, kepemilikan jo pawarisan harato. Dalam upacara pakawinan, nan kawin bukan hanyo surang laki-laki jo surang padusi, tapi adolah duo kaluarga, duo kaum, duo suku, duo nigari bahkan duao banso. Aratinyo, parkawinan manjadi urusan kaum atau keluarga matrilineal. Parkawinan matrilineal itu ditandoi jo ijab-kabul antaro mamak samo mamak. Dalam posisi tun, marapulai jo anak daro hanyolah “duta” dari dua keluarga kaum, duo suku, duo nigari dan duo banso itu.

    Walaupun baitu, pernikahan mamak samo mamak alun sah malegalkan pernikahan marapulai jo anak daro. Nikah kaduo mempelai baru sah kalau dinikahkan dek urang nan sanasab jo anak daro. Tegasnyo, nan berhak manjadi Wali nikah dalam sabuah pernikahan adolah ayah atau karabaik nan sadarah dek anak daro, bukan mamak-mamaknyo. Adopun urang-urang nan berhak manikahkan sasauang padusi adolah ayah kanduang, inyiak (ayah dari bapak), sudaro laki-laki ayah, sudaro laki-laki kanduang anak daro, anak laki-laki dari sudaro laki-laki ayah, atau anak laki-laki kanduang.

    Implikasi lain adolah dalam pawarisan harato. Di Minangkabau ado duo jenis harato, yoitu harato pusako jo harato pancaharian. Harato pusako adolah miliak kaum, turun-tamurun dari babarapo generasi sabalunnyo, nan diwariskan manuruik garih ibu atau matrilineal. Harato pancaharian adolah harato miliak urangtuo, nan pawarisannyo dilakukan sasuai jo aturan syarak atau syariat Islam. Parbedaan nan mancolok, nan mamacik hak waris harato pusako adolah padusi sadangkan laki-laki hanyo sabateh hak garap atau hak guno. Samantaro itu, katantuan tantang harato pancaharian adolah anak laki-laki mandapek 2 kali bagian anak padusi.

    Apo nan terefleksi pado konsep basuku ka ibu banasab ka bapak? Iyolah nilai adat basandi syarak-syarak basandi kitabullah, syarak mangato-adat mamakai.

Bagikan:
RAJO TIGO SELO DAN ULAMA DI SIJUNJUANG
Bagikan:

Oleh Hasanuddin Hasanuddin

Sijunjuang adolah pusek syarak Minangkabau. Buktinyo, salah surang rajo dalam komposisi Rajo Tigo Selo, ado di Sijunjuang. Siapa baliau? Inyolah Rajo Ibadat, nan bakadudukan di Sumpur Kudus. Langkoknyo, Rajo Tigo Selo tu adolah Rajo Alam di Pagaruyuang, Rajo Adat di Buo, jo Rajo Ibadat di Sumpur Kudus. Kabaradoan Rajo Tigo Selo nan manobaikkan Rajo Ibadat di Sumpur Kudus tu dipakirokan bamulo sajak zaman Adityawarman, Abad ka 14.

Rajo Alam (batugeh untuak urusan pamarintahan umum), Rajo Adat (pangawa hukum adat), dan Rajo Ibadat (urusan spiritual dan keagamaan), Jabatan tu manandoan panyatuan adat dan agamo dalam kahidupan sosial Minangkabau, bantuak nan dinyatokan dalam pasumpahan adat basandi syarak, syarak basandi Kitabullah (adat bersendikan syariat, syariat bersendikan Al Quran al Kariim.

Sumpur Kudus tasabuik jadi pusek panyebaran Islam mulo di Minangkabau, malalui tradisi kuaik surau sabagai limbago pandidikan agamo sarato adat (Dobbin, 1983). Dalam konteks itu, ulama nan dicetak dek system pandidikan surau indak anyo manguasoi ilmu agamo, tetapi juo paham sarato maharagoi struktur adat.

Ajaran nan mambakeh dari Rajo Ibadat di Sumpur Kudus adolah praktik-praktik samisa mandoa sabalun bamusyawarah adaik, pengawalan supayo keputusan adaik indak batantangan jo aturan syarak, sarato pambinaan akhlak di surau-surau.

Ulama jo Surau di Sijunjuang

Syekh Ibrahim di Sumpur Kudus (Abad 16)

Syekh Ibrahim mangambangkan Islam di Sumpur Kudus di abad-16. Konon Baliau adolah murik Sunan Kudus (Wali Songo), nan baraja ilmu agamo Islam ka Aceh, lalu ka Sintuak Pariaman, sudah tu ka Talawi, Padang Gantiang, jo Tanjuang Bonai Aua.

Syekh Ibrahim mangambangkan Islam malalui patanian: maaja masyarakai manaruko sawah, mambajak, jo mananam padi. Manjalang Sumpur Kudus, baliau baranti di sabuah bukik, Disitu baliau mancucukan rantiang aua kuniang palacuik kabaunyo. Ruponyo, rantiang tun tumbuah. Sajak itu, bukik tun dinamoi Bukik Lantiak Aua Kuniang. Konon, itu sababnyo jadi tradisi bagi pandatang baru ka Sumpur Kudus baranti turun dari kandaraan untuak mancucukkan rantiang di bukik Lantiek Aur Kunieng tun.

Syekh Ibrahim dikenal pulo sabagai Ninik Tanah Bato‛ juo Syekh Berai. Ajaran dasa baliau adolah manyabuik Bismillah sabalun bakarajo jo manyabuik Alhamdulillah kutiko salasai karajo. Baitu juo, ajaran-ajaran lain dibarikan sacaro baransua-ansua, misa: larangan makan makanan haram bantuak dagiang babi, anjiang, sarato nan lain kutiko ado nan sakik kulik. Baitu pulo anjuran untuak barasiah, mandi jo manggosok badan jo daun sungkai, supayo sakik kulik ilang atau supayo tapaliharo dari sakik kulik tun.

Baliaulah nan maislamkan Rajo Pandito III taun 1505, nan diikuik dek anggota masyarakaik nan lain.

Syekh Amiludin di Pudak (Abad 17)

Manuruik curito, Amiluddin baraja mangaji ka Taram (50 Koto). Sudah tu Baliau mangambangkan ilemu ka Siak taruih ka Pudak. Karano Sykeh mambao anak-anak murik dari Siak, nan piie parangainyo patuik jadi tuladan akhlak nan elok, mako sampai kini urang-urang nan masak kaji di surau disabuik “urang Siak”. Pado taun 1990, Surau Pudak barubah namo manjadi Pesantren Syekh Amiluddin dan sistemnyo pun manyasuaikan system pesantren.  

Syekh Abdul Wahab di Calau (Abad 18)

Di Calau tagak ciek surau sajak Abaik ka-18, didirikan dek Syekh Abdul Wahab. Syekh Abdul Wahab adolah khalifah tarekat Syatariyah murik Syekh Sultan al-Kisai bin Habibullah dari gurunya Syekh Abdurrahman Ulakan. Di surau tun dilakukan panantuan awa bulan Ramadhan jo bulan Sawal untuk Sijunjuang jo Darmasraya jo caro “mancaliak bulan”.

Surau Calau, dinamoi Surau Tinggi Calau, balain dari corak surau-surau atau musajik lain. Nan lazim surau baatok tungkuih nasi, atau kubah, tapi surau tinggi Calau baatok gonjong ampek. Calau aratinyo “parik atau tanah nan digali. Parik dibuek untuk mambatehi pakampuangan Calau jo tanah ulayat kampuang lain.

Di surau tun ado banyak manuskrip atau naskah kuno nan batulih tangan jo aksara Arab-Malayu. Dari 99 bungkuih manuskrip, isinyo antaro lain: Nazam Ulakan, Silsilah Syattariyah Surau Tinggi di Calau, Ajaran Tuanku Abdurrahman al-Syattari, Hikayat Sijunjung, Kaji 140 Tubuh, Syair Johan Perkasa Syah Alam dari Paninjauan, Surat Tuanku Pamansiangan, sarato nan lainnyo.

Syekh Malin Bayang di Simauang (Anbad 19)

Syekh Malin Bayang (1863-1963) adolah murik dek Syekh Ahmad, kamanakn dek Syekh Abdul Wahab. Taun 1800an banyak urang pai baraja ka Surau Simauang ko. Nan dipalajari di antaronyo: ilmu fiqih, tauhid, perukunan, ilmu tafsir, sampai ilmu falaq, paubatan, atau lainnyo. Salasai mangaji jo mandapek bai’at, murik-murik tu babaliak ka kampuang surang-surang untuk manjadi guru, imam, khatib, bilal, guru mengaji atau lainnyo. Sabagian ado nan tingga jo bakaluarga di sakitar situ.

Pewaris sekaligus Imam Surau Simauang, A Malin Bandaro Tuangku Mudo manjalehan bahaso paguruan Surau Simauang maninggakan banyak bukti sajarah, barupo manuskrip Arab Melayu sarato kitab-kitab kuno.

Simpulan

Ulama-ulama Sijunjuang nan disabuikkan di ateh mangambangkan ajaran Islam sacaro damai. Beliau-baliau indak mamasokan ajaran walaupun parangai warga masyarakaik ukatu itu banyak nan indak sasuai jo ajaran syarak. Sipaik tenggang raso (toleran), ajaran malu, sarato paralunyo karukunan dalam mangambangkan agamo manjadi paratian baliau-baliau.

Bagikan:
KIEH DALAM KATO SURUAH, TAGAH, JO TOLONG
Bagikan:

Oleh Hasanuddin Hasanuddin

Dalam praktik babahaso, urang Minangkabau lazim bahkan mesti mamakai kieh. Sabab, kepahaman taradok kieh adolah ukuran sasaurang tun arif atau indak. Dalam patatah mereka dikatokan: “Manusia tahan kieh, kabau tahan palu”. Maknanyo, manusia nan dibari kalabuahn aka dek Allah Swt haruslah arih-bijaksano”. Kalau indak, urang tu disamokan sajo jo kabau. 

Dalam upayo mandidik anak supayo jadi urang nan arih-bijaksano, sajak ketek alah diaja jo bahaso-bahaso basayok. Misanyo dalam kaliamik-kalimaik suruah, tolong, jo tagah. Dalam kaitan iko, kato-kato indak buliah dimaknai sacaro tasurek (leterlate)tapi juo tasirek. Untuak bisa paham makna tasirek, sasaurang harus mamparatian konteks kalimaik sarato jo tinggi-randah suaro (intonasi) sarato aie muko (mimic) si pambicaro.

Sabagai contoh: Sakali ukatu, sasaurang lalu di muko rumah, si mande manyapo, “Oih, katemahlah makan”.

Apo kalimaik itu sabana manyuruah makan? Alun tantu, sabab ari masih pagi sabua. Dalam konteks itu, frasa “katemahlah makan” hanyolah baso-basi dalam ragua-sapo sahari-hari mereka.  

Baitu pulo kutiko surang anak malakukan kasalahan, misanyo “mancilok”. Mandenyo meha, lalu bakato “Bisuak cubo waang ulang baliak dih”. Apo memang aratinyo si mande manyuruah anaknyo “mancilok” baliak? Tantu indak! Sabananyo mandenyo alah sangaik berang, inyo “malarang jo ancaman”, walaupun ancaman tu indak dikatokannyo. Dalam kaitan iko, intonasi jo aie muko (mimic) si mande paralu diparatian dek si anak.

Kutiko surang anak pisang manamui induak bakonyo, disambuik dek induak bako: “Iyo santiang anak pisang ko, jan caliak-caliak urang gaek ko lai”. Apo induak bako memang managah anak pisangnyo tu bakunjuang? Jaleh bukan itu. Nan dimukasuik adolah, “Acok-acoklah mancaliak urang gaek ko, beko takicuah (maningga tak ado pasan)”.

Baitu pulo dalam manyuruah, kato “tolong” sangaik lazim dipakai. Kato “tolong” tun bisa baarti memang mintak tolong biaso (normal), tapi juo bisa bamakna parintah (tageh) atau berang (dek acok diabaikan). Misa, “Tolong wak kau kana-kana bana dih, beko kanai tamp alai”.. Jadi, anak-anak Minangkabau paralu diaja kaarifan sajak mulo, mulai jo kato-kato atau kalimaik-kalimaik sadarhano, supayo isuak jadi urang Minangkabau nan arih jo bijaksano

Bagikan:
BASO MANUNJUAKAN BUDI
Bagikan:

Oleh Hasanuddin Hasanuddin

Pantun adolah karya sastra Minangkabau nan utamo. Pasan jo pituah tamasuak suruahan jo larangan acok disampaikan malalui pantun. Pantun tadiri dari 2-12 barih. Tapi, nan lazim, pantun 4 barih. Saparo dari jumlah barih disabuik sampiran, saparo lai adolah isi.

Sasuai jo filosofi urang Minangkabau nan manjadikan alam kaguru, sampiran pantun biasonyo manggambarkan atau mancuritokan tantang alam. Pantun dasa nan utamo Minangkabau adolah sabagai barikuik.

Nan kuriak iyolah kundi
Nan sirah iyolah sago
Nan baiak iyolah budi
Nan endah iyolah baso

Caliaklah gambar di ateh:

Itu adolah “Kundi”, warnanyo sirah bacampua jo itam atau warna lain, itu nan disabuik “kuriak”. Samantaro gambar nan di bawah adolah “Sago”, warnanyo sirah salalu, indak ado campurn warna lain salain sirah.

Sampiran pantun adolah:

Nan kuriak iyolah Kundi
Nan sirah iyolah Sago.

Isi pantun adolah:
Nan baiak iyolah budi
Nan endah iyolah baso

Makna pantun:
Ukuran baiak sasaurang adolah “budi”nyo. Budi nan elok tun tampak pado ‘baso”nyo. “Baso” adolah bahaso tamasuak perilaku. Biasokanlah babaso nan endah (kato-kato nan elok) karano itu manunjuakkan kabaikan budi. Urang nan acok babaso buruak (kato-kato kasa) manunjuakkan budi nan buruak

Bagikan:
KA BUKIK MANDAKI, KA LURAH MANURUN
Bagikan:

Oleh Hasanuddin Hasanuddin

Alam dicipta dek Allah Swt ado babukik jo ado balurah. Kutiko kito ka bukik pastilah mandaki, kutiko ka lurah pastilah manurun. Karajo mandaki jo manurun mamiliki konsekuensi balainan. Mandaki itu barek, butuh energi nan banyak, samantaro manurun itu ringan tapi paralu kahati-hatian pulo.

Bentang alam bukik jo lurah mainspirasi ninik muyang urang Minangkabau untuak mananamkan kasadaran jo raso empati supayo bakarajo samo, sarato samo-samo marasokan susah jo sanang. Kasadaran tun malahiekan pituah ka bukik samo mandaki, ka lurah samo manurun.

Fakta alam ka bukik mandaki, ka lurah manurun manjadi inspirasi jo iktibar untuak manata kahidupan social, barupo ajaran untuak bakarajo samo atau bakolaborasi: kalau ka bukik, molah samo-samo mandaki kito, jikok ka lurah, molah samo-samo manurun kito.

Pasan nan disampaikan adolah bahaso dalam iduik basamo, kito disuruah untuak samo-samo marasokan sulik sarato bareknyo pajuangan, sarato sanang jo bahagianyo kutiko mandapek nikmat Allah Swt. Untuak itu, molah kito samo-samo bakarajo, bakarajo basamo-samo, bakarajo samo, saliang menolong, sanasib-sapananggungan. Suruahannyo, karajo kareh pantang manyarah, jan pamaleh, karano iduik itu memang mandaki atau barek. Pantangannyo, jan cadiak buruak: kutiko mahadoki tantangan mahandok tapi kutiko manikmati hasil barabuik.

Bagikan: